FIA (Fédération Internationale de l’Automobile), yani Uluslararası Otomobil Federasyonu, hedefi motor sporlarına tutarlı bir yönetim ve güvenlik getirmek olan uluslararası bir organizasyon ve dünyaca ünlü Formula 1 yarışları da dahil olmak üzere birçok yarışı düzenlemekle görevli ve yetkili olan tek kuruluştur. 20. yüzyılın erken dönemlerinde yaygınlaşmaya başlayan şehirler arası yarışların gelişmesi ile birlikte Automobile Club de France’ın (Fransa Otomobil Kulübü) dünya genelinde faaliyet gösteren 12 farklı kulüp ile anlaşması sonucu temelleri atılan FIA, 1950’den bu yana Formula 1 Dünya Şampiyonası ile başladığı süreçte motor sporlarının geliştirilmesi, adil ve güvenli yarışların yaygınlaştırılması için faaliyetlerini sürdürmektedir.
Bu çalışmada, Formula yarışlarında oldukça tartışmalı bir konu olan ve adilliği tartışılan, yarışı yeniden başlatarak kazananın belirlenmesinde önemli etkisi bulunabilen “güvenlik aracı” (safety car) FIA yönetmeliği çerçevesinde incelenmiştir.
İlk Güvenlik Aracı
Formula yarışları geçmişine baktığımızda ilk güvenlik aracının 1973 Kanada Grand Prix’de kullanıldığı ve büyük bir kargaşaya yol açtığı görülmektedir. Kanadalı eski araba yarışçısı Eppie Wietzes tarafından kullanılan güvenlik aracının yanlış pozisyon alması sebebiyle kazananın kim olduğunu belirlemek oldukça zor olmuştur. Bir tur geriden piste katılan güvenlik aracının sebep olduğu karışıklıktan sonra uzun bir süre boyunca güvenlik aracı bir daha kullanılmamıştır.
1993 sezonuna gelindiğinde Brezilya ve İngiltere Grand Prix’lerinde güvenlik aracı resmi olarak tanıtılmış ve yarış güvenliğinin geliştirilmesi için 2015 yılında da Sanal Güvenlik Aracı (Virtual Safety Car-VSR) uygulamaya konulmuştur. 2015 Japonya Grand Prix’sinde F1 sürücüsü Jules Bianchi’nin ölümüyle sonuçlanan kaza sonrası güvenlik önlemlerinin niteliği sorgulanmış ve ölümcül kazaları en aza indirmek için yapılması gerekenler yeniden tartışılmıştır.
Hiçbir güvenlik önleminin alınmadığı araba yarışı dönemlerinden sporcuların sağlığının korunması için birçok düzenlemenin getirildiği günümüzde, Formula yarışlarında güvenlik aracı, güvenlik nedenleri ile ortaya çıkmakta ve riskin azaltılmasını hedeflemektedir. Pistte güvenlik aracı görülmesinin en fazla ortaya çıkan sebebi kazalar olmakla birlikte, kötü hava koşulları veya pist zemininde kalan enkazlar nedeniyle de güvenlik aracı devreye girebilmektedir. Güvenlik aracı sürücüleri çoğu zaman yarış boyunca araçlarında hazır olarak beklemekte ve ayrıca sürücülerin olduğu tüm görüşmelere katılarak onlarla yakın temas içinde kalmaktadırlar.
Formula yarışları prosedürlerine göre güvenlik araçları, yarışı durdurmamak için getirilmiş bir önlemdir. Güvenlik aracı koşullarında olsa bile yarışı devam ettirmek öncelikli bir konudur. Ancak sürücüler farklı konumlardan ve koşullardan gelerek güvenlik aracının arkasında dizildikten sonra yarış yeniden başladığında artık baştan bir sıralama söz konusu olmaktadır. Pol pozisyonu için mücadele ettikten ve yarış günü gösterdikleri çabalardan sonra güvenlik aracının arkasında yepyeni bir yarış başlamaktadır. Bu durum da yarışı gerçekten kazananın kim olduğu konusunda tartışmalara yok açmaktadır.
Güvenlik Aracı (Safety Car)’nın Piste Girişi
FIA Yönetmeliği’nin 56. maddesinde düzenlenen güvenlik aracının; FIA tarafından atanan bir güvenlik aracı sürücüsü tarafından sürüleceği ve yarışan tüm araçları tanıyabilen FIA güvenlik aracı gözlemcisi taşıyacağı düzenlenmiştir. Keşif turu için pit açılmadan önce, güvenlik aracı pit şeridinden ayrılacak ve en öndeki konumunu alacaktır. Sinyal verilene kadar 5 dakika boyunca orada duracak ve bu noktada, 49. maddede belirtilenler hariç, bir turu kapsamış ve lider pozisyonunu almış olacaktır.
Güvenlik aracı devreye alındığında “güvenlik aracı konuşlandırıldı” mesajı, resmi mesajlaşma sistemi aracılığıyla tüm yarışmacılara gönderilecek, tüm FIA ışık panelleri “SC”yi gösterecek ve sarı bayraklar dalgalandırılacaktır.
Güvenlik aracının devrede olduğu süre boyunca hiçbir yarışmacı aracını gereksiz yere yavaş, düzensiz veya diğer yarışmacılara veya herhangi birine potansiyel olarak tehlike oluşturacak şekilde kullanamayacaktır. Bu kural; pistte, pit girişinde veya alanında herhangi bir araç kullanılmıyor olsa da geçerli olacaktır.
Güvenlik Aracı Piste Girdikten Sonra Sürücülerin Uyması Gereken Kurallar
Güvenlik aracı, liderin nerede olduğu fark etmeksizin turuncu ışıklarını yakarak piste katılacaktır. Aralarında en fazla 10 araç uzunluğunda olmak üzere diğer araçların, güvenlik aracının arkasında hızlarını düşürerek sıraya girmeleri gerekmektedir. Sürücülerin hızlarını yeterince azalttıklarından emin olmak için; “güvenlik aracı konuşlandırıldı” mesajının gönderildiği zamandan itibaren, her bir aracın ilk güvenlik aracı çizgisini ikinci kez geçtiği zamana kadar, sürücülerin FIA ECU tarafından belirlenen minimum zaman sınırının üzerinde kalması gerekmektedir.
Söz konusu asgari sürenin üzerinde kalamayan sürücülere, görevliler tarafından yönetmeliğin 54/3/a, 54/3/b, 54/3/c veya 54/3/d maddelerindeki cezalardan herhangi biri uygulanabilir.
Yönetmeliğin 55/8. maddesinde belirtilen özel koşullar dışında güvenlik aracı da dahil olmak üzere hiçbir sürücünün bir diğerini sollaması mümkün değildir. Özel koşullar ise şunlardır;
- Eğer güvenlik aracı tarafından sürücüye sollaması için sinyal verilirse geçebilir.
- Madde 49/6, 55/13, 58/6 veya 58/12 söz konusu ise geçebilirler.
- İlk güvenlik aracı çizgisine ulaştıktan sonra pite giren sürücüler, güvenlik aracı da dahil olmak üzere pistte kalan başka bir aracı geçebilirler.
- Pitten ayrılırken sürücüler, ikinci güvenlik aracı çizgisine ulaşana kadar başka bir aracı sollayabilir ya da pistte bulunan başka bir araç tarafından sollanabilirler.
- Güvenlik aracı pite geri dönerken ilk güvenlik çizgisine ulaştıktan sonra pistteki araçlar tarafından geçilebilir.
- Sürücüler; pit girişinde, çizgisinde veya çıkışında iken, yine bu üç yerden birinde bulunan başka bir aracı sollayabilirler.
- Güvenlik aracı pit çizgisini kullanırken belirlenen garaj alanında durmuş bulunan herhangi bir sürücü geçilebilir.
- Herhangi bir araç bariz bir problemden dolayı yavaşlarsa geçilebilir.
Yetkililer tarafından pist koşullarının sollama için uygun olmadığına karar verilirse tüm yarışmacılara “sollamaya izin verilmeyecektir” (overtaking will not be permitted) mesajı gönderilecektir. Eğer uygun olduğuna karar verilirse “tur bindirilmiş araçlar şimdi sollayabilir” (lapped cars may now overtake) mesajı gönderilecek ve bu şekilde lider aracı ve güvenlik aracını geçmeleri mümkün olacaktır. Bu kural yalnızca, güvenlik aracı konuşlandırıldıktan sonra ilk güvenlik aracı çizgisini ikinci kez geçtikleri turun sonunda tur bindirilmiş olan araçlar için geçerli olacaktır.
Kazalarda Hukuki Sorumluluk
Milletlerarası özel hukukta yer alan ve Latince’si “lex loci delicti commissi” olan ilkeye göre haksız fiiller, haksız fiillerin işlendiği yer hukukuna tabidir. Buna göre Grand Prix’nin yapıldığı ülkenin kuralları, o yarışta meydana gelen haksız fiillerden doğacak zararlarda hukuki olarak kimin sorumlu olduğunu belirleyecektir. Ancak düzenlenmesinde birçok sözleşmenin ve hukuki evrakın yer aldığı Formula 1 yarışlarında sadece yerel kanuni düzenlemeler geçerli değildir. Somut durumun odağındaki eylemin hukuki niteliğine göre kusurlu ve sorumlu tarafın belirlenmesinde tarafların ve kuruluşun imzaladığı sözleşmeler, yönetmelikler ve akit dışı borç ilişkilerine uygulanacak hukuk alanındaki kanunlar ihtilafı kurallarının tek tipleştirilmesi amacını taşıyan Roma II Tüzüğü’ne (European Community Regulation On The Law Applicable To NonContractual Obligations: Rome II) göre belirlenen uygulanacak hukuk kuralları da dikkate alınacaktır.
Sonuç
Günümüzde modern yarış arabalarından, bir kaza olduğunda parçalanmadan kalabilmeleri ve motorlarının kolayca alev almaması beklenmektedir. Formula yarışları, ölüm ve yaralanma riskinin en yüksek olduğu sporlardan biridir ve bu nedenle bütçe planlamasında araçların motorlarının geliştirilmesine yer verildiği kadar güvenlik önlemlerinin arttırılmasına yer verilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde ölümcül kazalar yaşanabilmekte ve güvenlik aracının devreye girmesi söz konusu olmaktadır. Güvenlik aracının niteliği ve tabi olduğu kurallar ise FIA Yönetmeliği’nde belirlenmektedir. Bir kaza yaşandıktan sonra veya yaşanması muhtemel kazaların önlenmesi için devreye giren güvenlik araçları, zararın en aza indirilmesinin ve sporcuların güvenliğinin sağlanması için önemli bir uygulamadır. Bu nedenle güvenlik aracı piste girdikten sonra kazanan konusundaki tartışmaların yanında, Formula 1’in tehlikeli bir motor sporu olduğu ve güvenliğin sağlanması için getirilecek kurallar ile riskin azaltılacağının da göz ardı edilmemesi gerekmektedir.
Av. Cemre Belçim GÖLBAŞI
